Yonca Verdioglu Sik, od 18 lat koordynatorka projektów niemieckiej Fundacji Heinricha Bölla w Turcji, została w minioną środę zatrzymana w Stambule. Jej adwokat twierdzi, że oskarżono ją o szpiegostwo polityczne i wojskowe. Sprawa odżyła dyskusję o tym, jak tureckie władze używają zarzutów o szpiegostwo wobec osób krytycznych wobec rządu.
Przesłuchanie bez pytań o szpiegostwo
Policjanci przyszli do domu Verdioglu Sik wieczorem i zabrali ją na przesłuchanie. Z opublikowanych później zapisów wynika jednak, że o szpiegostwo nie padło ani jedno pytanie. Prokuraturę interesowała głównie działalność fundacji, która w Turcji wspiera projekty dotyczące demokracji oraz praw kobiet, mniejszości i osób LGBTQ+. Rozmawiano też o przelewach z fundacji na konto prywatne zatrzymanej.
Verdioglu Sik, urodzona i wychowana w Niemczech, została ostatecznie zwolniona, ale dowiedziała się, że obowiązuje ją zakaz opuszczania kraju.
Cel: mąż, nie ona sama?
Sprawa wzbudziła oburzenie opozycji z powodu tego, kim jest mąż zatrzymanej. Ahmet Sik to dziennikarz śledczy i poseł lewicowej Partii Pracujących Turcji (TIP), uważany za jednego z najostrzejszych krytyków rządu. Ostatnio zajmował się podejrzeniami o skandal giełdowy, z którego mieli czerpać korzyści członkowie rządzącej AKP prezydenta Recepa Tayyipa Erdogana i ich otoczenie.
Opozycja wyciąga stąd wniosek, że poseł chroniony immunitetem jest naciskany przez wymiar sprawiedliwości za pośrednictwem żony. Sam Ahmet Sik napisał w reakcji: „Jeśli odbierze się państwu prawo, to, co zostaje, nie nazywa się już państwem, lecz bandą”.
Wzorzec znany od lat
Od próby zamachu stanu w 2016 roku oskarżenia o szpiegostwo trafiały w Turcji do bardzo różnych grup: dziennikarzy, polityków opozycji, obrońców praw człowieka, pracowników zagranicznych ambasad, organizacji pozarządowych i fundacji. Wśród przykładów, które przywołuje DW:
- 2015 rok: dziennikarze „Cumhuriyet” Can Dündar i Erdem Gül po publikacji o próbie przewiezienia przez Turcję broni dla rebeliantów w Syrii; Dündar żyje dziś na uchodźstwie w Berlinie,
- 2017 rok: Erdogan nazwał reportera „Die Welt” Deniza Yücela „niemieckim agentem”, co wywołało poważny kryzys dyplomatyczny między Berlinem a Ankarą,
- amerykański pastor Andrew Brunson, aresztowany z powodu rzekomych powiązań z kurdyjskimi grupami, a także lokalni pracownicy amerykańskich placówek i prawnik niemieckiej ambasady,
- Osman Kavala, filantrop i działacz praw człowieka, który nadal przebywa w więzieniu,
- ostatnio były burmistrz Stambułu i rywal Erdogana Ekrem Imamoglu oraz kilku dziennikarzy.
Często kończy się to uniewinnieniem albo wyrokiem za inne przestępstwa, czasem dopiero po latach. Kavala był kilkukrotnie uniewinniany od zarzutu szpiegostwa, a mimo to spędził w więzieniu dwa lata właśnie z jego powodu.
„Proces jest karą”
Hakki Tas z niemieckiego instytutu GIGA zwraca uwagę, że takich spraw przybywa. Turcja ma prawo bronić się przed obcymi służbami, zwłaszcza w niespokojnym regionie, ale od dawna zdarza się też stawianie opozycji zarzutów związanych z bezpieczeństwem. Według eksperta takie sprawy działają dwojako. Wewnątrz kraju odstraszają: kontakt z zagraniczną instytucją, zagraniczne finansowanie, a nawet zwykła pensja mogą kiedyś stać się częścią śledztwa. Na zewnątrz pokazują innym państwom granice ich aktywności w Turcji i bywają formą „dyplomacji zakładników”. Tas przypomina, że podejrzliwość wobec zagranicznych instytucji nie zaczęła się za Erdogana, bo już na początku lat 2000 przed tureckimi sądami stawali przedstawiciele niemieckich organizacji.
Ekspert przywołuje też tytuł pracy amerykańskiego prawnika Malcolma Feeleya z 1979 roku: „The Process Is the Punishment” (proces sam w sobie jest karą). Długie aresztowanie, utrata reputacji i pracy oraz izolacja społeczna dotykają oskarżonych niezależnie od końcowego wyroku.
Co to oznacza dla czytelnika w Polsce
Turcja jest członkiem NATO i krajem kandydującym do Unii Europejskiej, więc sposób traktowania mediów, organizacji pozarządowych i opozycji ma znaczenie także dla relacji z UE. Sprawa dotyczy bezpośrednio niemieckiej fundacji, co może odbić się na stosunkach Ankary z Berlinem, jak w głośnym przypadku Yücela. Z opisanych wydarzeń nie wynika zagrożenie dla zwykłych turystów, ale pokazują one, że w Turcji pracownicy zagranicznych instytucji i organizacji mogą być narażeni na długie postępowania, nawet gdy zarzuty nie mają potem potwierdzenia.
Źródło: DW – „Espionage accusations: a pressure tactic for Turkish government critics”