Gdy siedzisz w autobusie, patrzysz przez okno albo stoisz pod prysznicem, wydaje się, że twój mózg odpoczywa. Tymczasem właśnie wtedy pracuje intensywnie – porządkuje wspomnienia, buduje obraz ciebie samego i podsuwa nowe pomysły. Za to odpowiada tzw. sieć stanu spoczynkowego, znana też jako DMN.
Odkrycie zupełnie przypadkowe
Sieć DMN (od angielskiego default mode network) odkryto niemal przy okazji. W latach 90. i na początku XXI wieku naukowcy badali za pomocą obrazowania mózgu, które obszary włączają się podczas wymagających zadań, na przykład rozwiązywania działań matematycznych czy ćwiczeń na pamięć.
Do porównania potrzebowali punktu odniesienia, czyli aktywności mózgu w spoczynku. Między zadaniami prosili więc uczestników, by się odprężyli, zamknęli oczy, wpatrywali się w punkt na ścianie albo starali się o niczym nie myśleć. Okazało się, że gdy badani wracali do zadania, część obszarów mózgu się uaktywniała, a inne wyciszały. Te wyciszone musiały więc wcześniej pracować, gdy człowiek pozornie nic nie robił.
Do czego służy sieć DMN
To nie jeden ośrodek, lecz grupa obszarów mózgu, które włączają się, gdy nie skupiasz się na zadaniu z zewnątrz. Dzięki niej mózg:
- wraca do wspomnień i łączy je ze sobą,
- zastanawia się, kim jesteś,
- wyobraża sobie możliwe scenariusze przyszłości,
- pomaga rozumieć innych ludzi,
- łączy pomysły w nowy sposób.
Wspomnienia, doświadczenia, wiedza, emocje i informacje o innych składają się w wewnętrzną opowieść – stale aktualizowany model tego, kim jesteś i jak funkcjonujesz w świecie.
Za przełączanie uwagi odpowiada inna struktura, tzw. sieć istotności (SN). Działa jak czujnik, który pyta: „czy coś wymaga mojej uwagi?”. Gdy marzysz za kierownicą, a obok nagle zajedzie ci drogę inny samochód, w ułamku sekundy wracasz myślami na jezdnię. Nie jest to jednak zwykły przełącznik: DMN, SN i systemy uwagi stale współpracują, a część DMN może włączać się nawet przy zadaniach związanych z pamięcią, historiami czy innymi ludźmi.
Smartfon, ruminacje i choroby
Smartfony wypełniły wiele drobnych pustych chwil: czekanie na autobus, kolejkę, samotny posiłek. Czy w ten sposób odbieramy mózgowi czas na pracę w trybie DMN? Możliwe, ale na razie nie ma mocnych dowodów, że samo przewijanie telefonu pogarsza zdrowie psychiczne przez skracanie tego czasu. Wiadomo natomiast, że problematyczne używanie smartfona może nasilać stres i lęk, utrudniać skupienie i zaburzać sen. A to właśnie brak snu i stres mają wyraźniejsze dowody na wpływ na łączność w obrębie DMN.
Tryb domyślny nie zawsze jest korzystny. Błądzenie myślami może przynieść świetny pomysł, ale równie dobrze odtworzyć kolejny raz kłopotliwą sytuację sprzed pięciu lat. Przy depresji część odpowiedzialna za myślenie o sobie może utknąć w pętli negatywnych myśli, czyli ruminacji. Badacze zauważyli też, że choroba Alzheimera atakuje kluczowe obszary DMN, szczególnie te związane z pamięcią autobiograficzną, co może tłumaczyć, dlaczego problemy z pamięcią są jej głównym objawem.
Jak zadbać o tę sieć na co dzień
Dla polskiego czytelnika wnioski są proste i nie wymagają żadnego sprzętu. Nie ma tu mowy o nowych zaleceniach zdrowotnych, raczej o przypomnieniu znanych zasad higieny psychicznej. Autorzy materiału radzą:
- Dbaj o sen i poważnie traktuj stres – to dla DMN najlepiej udokumentowane zagrożenia.
- Rób prawdziwe, ciche przerwy po wysiłku umysłowym, np. nauce. Może to nawet pomóc w zapamiętywaniu materiału na egzamin.
- Pozwól sobie na nudę. Spróbuj postać w kolejce bez telefonu, popatrzeć przez okno w autobusie albo pójść na spacer bez słuchania czegokolwiek.
- Zaplanuj czas na nicnierobienie – według autorów to coś najbliższego prawdziwemu „hackowi” na mózg.
Nuda, która zwykle kojarzy się z marnowaniem czasu, jest więc w gruncie rzeczy energochłonną pracą, która pomaga utrwalać wspomnienia, budować poczucie tożsamości i pobudzać kreatywność. Jeśli jednak natrętne, negatywne myśli wracają uporczywie i utrudniają codzienne życie, warto porozmawiać o tym ze specjalistą.
Źródło: DW – „DW Science explainer on the default mode network: what your brain does when you aren’t focusing on anything, and why it’s important.”